Historia

Pomarańczarnia (oranżeria) – budynek ogrodowy, parterowy, wolno stojący lub połączony z tarasem, ogrzewany.

Pomarańczarnie budowano jako budynki mocno przeszklone, zwłaszcza od strony południowej, często dach też był szklany. Wewnątrz mieściło się jedno duże albo kilka mniejszych pomieszczeń. Pomarańczarnie służyły do hodowli roślin egzotycznych (pomarańcze, cytryny, itp.). Pełniły też funkcję ogrodów zimowych. Budowano je w parkach, ogrodach pałacowych, przy rezydencjach itp. od XVII do XIX wieku. Były też miejscem spotkań towarzyskich, zabaw towarzyskich, przedstawień teatralnych (np. Stara Pomarańczarnia w Łazienkach Królewskich).

Ogród zimowy na przestrzeni dziejów

Zimowe schronienia dla roślin wrażliwych na mróz są znane od kilkuset lat. Już w XVI wieku na północ od Alp tworzono zabezpieczone przed mrozem pomieszczenia dla roślin cytrusowych. Zimą wznoszono nad nimi rozbieralne konstrukcje drewniane, zaopatrzone od strony południowej w szklane ściany i ogrzewane zwykłymi piecami. W wieku XVII i XVIII ogród zimowy był symbolem pozycji społecznej i zamożności. Pod koniec XVIII wieku powstały pierwsze ogrody zimowe pod Paryżem. Dość młoda jest idea użytkowania przeszklonych przybudówek i werand, w których roślinność pełni głównie funkcję dekoracyjną, jako miejsc odświętnych spotkań towarzyskich oraz jako dodatkowych pomieszczeń mieszkalnych.

Poprzedniczkami dużych oranżerii były niewielkie pomarańczarnie. Na przestrzeni wieków rozwinęły się z nich trwałe, coraz bardziej reprezentacyjne budowie, w których można było przez cały rok uprawiać wrażliwe na mróz rośliny.

Książęta i królowie nakazywali wznoszenie w pałacowych ogrodach dużych oranżerii. Były to budowle zaopatrzone w ogromne okna. Uprawiano w nich drzewka pomarańczowe i cytrynowe. Ponieważ pomarańczarnie były często wykorzystywane do uroczystych spotkań, znajdujące się w nich rośliny musiały rosnąć w ruchomych pojemnikach, aby w razie potrzeby mogły zostać wyniesione na świeże powietrze, dzięki czemu we wnętrzu zyskiwało się wolne miejsce. Była to zasadnicza różnica w odniesieniu do pierwszych drewnianych budowli. Z tego względu coraz częściej stosowano uprawę w pojemnikach.

Powstające domy dla roślin musiały spełniać bardzo wysokie wymagania architektoniczne i techniczne, ale przede wszystkim w odniesieniu do sztuki ogrodniczej. W związku z tym wielu wybitnych ogrodników było zarazem konstruktorami i architektami. Maria Medycejska, małżonka francuskiego króla Henryka IV, w roku 1615 sprowadziła z Włoch do Francji 250 drzewek pomarańczowych, cytrynowych i limetowych. Wybrani ogrodnicy zostali pouczeni o regułach uprawy przez swoich kolegów z Toskanii. Przekazane wówczas szczegółowe wskazówki obowiązują w zasadzie do dziś. Do najsłynniejszych świadectw historycznej uprawy cytrusów zaliczana jest oranżeria w Wersalu pod Paryżem, która powstała w roku 1654, za czasów panowania Ludwika XIV Uważa się ją za najpiękniejszą w Europie. Również współcześnie odbywają się w niej latem duże przyjęcia i uroczystości. Jednak od połowy października do połowy maja królują tam ulubione rośliny Króla Słońce, m.in. 650 drzewek pomarańczowych.

W oranżerii jest utrzymywana stała temperatura (5-8°C), a raz w miesiącu odbywa się ręczne podlewanie prawie 1000 roślin. Codziennie przeprowadza się wietrzenie w celu zredukowania wilgotności powietrza. Od połowy maja 1000 pojemników z roślinami ponownie wystawia się do 3-hektarowego parku otaczającego cieplarnię.

Ogród zimowy w Paryżu

W roku 1780 Filip Orleański polecił zbudować w parku w Moceau "jardin d'hiver" (ogród zimowy). Natomiast o paryskim ogrodzie księżniczki Matyldy Bonaparte pisała w roku 1869 ilustrowana gazeta: "To niezwykle czarowne uczucie, móc w samym środku zimy otworzyć okno i miast przykrego zimowego powietrza poczuć łagodną, balsamiczną woń wiosny". W Niemczech do najpiękniejszych zalicza się oranżerię w zamku Sanssouci w Poczdamie oraz w zamku Herrenhausen w Hanowerze.

Architektura wystawiennicza ze szkła

Największy rozkwit szklanej architektury nastąpił wtedy, kiedy w połowie ubiegłego wieku zaczęto urządzać światowe wystawy przemysłowe. Warunkiem realizacji tych wielkich projektów było zniesienie podatku od szkła i udoskonalenie konstrukcji żelaznych. Joseph Paxton, projektant londyńskiego Pałacu Kryształowego, który z ogrodnika awansował na specjalistę od budowli szklanych, nawiązywał do prac Loudona. Pałac Kryształowy, główny budynek Wystawy Światowej w londyńskim Hydeparku, został otwarty l maja 1851 r. po 13 miesiącach budowy. Wzniesienie go w tak krótkim czasie stało się możliwe dzięki zastosowaniu elementów prefabrykowanych metodą przemysłową, umiejętnej organizacji pracy i sprawnemu współdziałaniu firm konstrukcyjnych.

Pałac kryształowy

Renesans ogrodów zimowych

Dopiero mniej więcej przed 15 laty odkryto na nowo, że ogród zimowy może się stać dodatkową powierzchnią mieszkalną. Duże znaczenie miało też pojawienie się lekkich i łatwych do konserwowania konstrukcji oraz nowoczesnych pokryć dachowych. Rozwinęła się także technika szklenia. Decydującą rolę odegrała jednak możliwość zaoszczędzenia energii dzięki wykorzystaniu promieni słonecznych. Dzisiejsze ogrody zimowe mają przed wszystkim stanowić naturalne powiększenie powierzchni mieszkalnej. Wykorzystanie tych pomieszczeń, nie ogranicza się tylko do miesięcy zimowych, gdyż stanowią one rodzaj całorocznego ogrodu.

Ogrody zimowe od kilku lat przeżywają swój renesans. Kryzys paliwowy i silnie utrwalona świadomość ekologiczna sprzyjają powrotowi do idei ogrodu zimowego. Dawniej mogli sobie na taki obiekt pozwolić tylko ludzie zamożni, ale obecnie stał się on dostępny. Poprawa warunków mieszkaniowych i jakości życia dzięki powiększeniu powierzchni domu jest szczególnie odczuwalna w przypadku małych domów
i domów szeregowych. Jednak znacząca oszczędność energii jest możliwa tylko wtedy, kiedy koncepcja ogrodu zimowego i koncepcja domu mieszkalnego będą ujednolicone.